W Kongo odkryto nowy gatunek naczelnego
W dorzeczu rzek Lomami i Kongo, w Demokratycznej Republice Konga, opisano nowy gatunek naczelnego – gerezę Colobus congoensis – znanego lokalnie jako Likweli. To zaledwie piąty nowy gatunek małpy afrykańskiej odkryty w ciągu ostatnich 75 lat. Odkrycie opublikowano w lipcu 2026 roku na łamach PLOS One.
Na pierwszy ślad istnienia tego zwierzęcia naukowcy wpadli w 2008 roku, gdy członkowie Lukuru Foundation sfotografowali niezidentyfikowaną małpę na wschodnim brzegu rzeki Lomami. Na zdjęciu widać było fragment zwierzęcia znajdującego się wysoko w koronach drzew. Mimo to badacze podejrzewali, że mają do czynienia z czymś nieznanym nauce. Przełom nastąpił dopiero w listopadzie 2018 roku, kiedy Jean Pierre Kapale podczas patrolu w Parku Narodowym Lomami sfotografował czarną małpę z jasnymi plamami wokół pyska i białą plamą okołoodbytową, cechami niepasującymi do żadnego znanego gatunku z tego regionu. W kolejnych miesiącach zespół udokumentował zwierzę jeszcze siedmiokrotnie w różnych miejscach, a porównanie z fotografią sprzed dekady potwierdziło, że to ten sam gatunek.
Co ciekawe, lokalne społeczności niemal nie znały tego zwierzęcia, zaledwie 8 z 52 przebadanych wiosek potrafiło je opisać. Lud Balanga nadał mu nazwę Likweli, natomiast społeczność Mituku określała je jako kasaba nkoni, „ten, co potrząsa gałęziami".
Likweli to niewielka, długoogoniasta małpa z rodzaju Colobus (gereza), o czarnym futrze i uderzającej, kremowo-pomarańczowej plamie wokół pyska, tworzącej wzór na czarnej twarzy. Charakterystyczna jest też biała plama okołoodbytowa. Badacze zbadali trzy okazy, przechowywane obecnie w Yale Peabody Museum. To skóry i kości samca (holotyp) oraz dwóch samic skonfiskowane przed kilku laty kłusownikom. Szczątki te porównali ze 182 kośćmi 13 gatunków z rodzaju Colobus.
Analizy mitochondrialnego DNA wykazały, że Likweli jest gatunkiem siostrzanym dla gerezy czarnej (Colobus satanas) zamieszkującej zachodnio-środkową Afrykę oraz wyspę Bioko, oddalonej o ponad 1200 kilometrów. Podobieństwo potwierdzają również analizy akustyczne odgłosów obu gatunków. Oba wykazują szybkie tempo i modulację częstotliwości, odróżniające je od innych gerez. Szacowany czas rozdzielenia obu linii to około 4–5 milionów lat temu. Nastąpiło więc w pliocenie, przed serią zlodowaceń plejstoceńskich, które – poprzez zmianę klimatu w Afryce – przyczyniały się do powstawania nowych gatunków w tym regionie. Autorzy sugerują, że za izolację Likweli odpowiadają raczej procesy hydrologiczne i przekształcenia rzek w centralnym basenie Konga.
Między 2018 a 2022 rokiem odnotowano zaledwie 114 obserwacji gatunku na obszarze około 1700 km2, co czyni jego zasięg wyjątkowo małym. Inn gatunki gerez zajmują zwykle ponad 60 000 km2. Zwierzę żyje w niewielkich grupach liczących średnio 6,2 osobnika, często w towarzystwie innych gatunków gerez. Preferuje wyżynne lasy na glinianych podłożach, unikając siedlisk piaszczystych i podmokłych.
Autorzy proponują wstępną klasyfikację gatunku jako zagrożonego według kryteriów IUCN. Głównymi zagrożeniami są przyrost demograficzny w regionie (3,2% rocznie – jeden z najwyższych na kontynencie), postępująca wylesianie oraz presja łowiecka. Kluczem do przetrwania Likweli pozostaje skuteczna ochrona Parku Narodowego Lomami, w granicach którego znajduje się większość znanego zasięgu gatunku.
Odkrycie to, obok wcześniejszych opisów koczkodana sowiolicego (Cercopithecus lomamiensis) i rzadkiego koczkodana Dryas, potwierdza wyjątkowe znaczenie regionu Tshuapa-Lomami-Lualaba dla różnorodności biologicznej Afryki Środkowej – obszaru, który wciąż może kryć nieznane nauce gatunki naczelnych.
Komentarze (0)