Zmieniamy się bardziej, niż nam się wydaje. Nasza osobowość nie jest stała
Przez większą część XX wieku i psychologowie, i opinia publiczna uznawali, że osobowość dorosłego człowieka jest niemal niezmienna. Choć kolejne dekady badań rozwojowych temu przeczyły, przekonanie o wyjątkowej stabilności cech osobowości – ekstrawersji, ugodowości, sumienności, neurotyczności i otwartości na doświadczenie – dominuje w potocznym myśleniu. Nowe badanie opublikowane w Communications Psychology, przeprowadzone przez zespół Amandy J. Wright z Uniwersytetu w Zurychu, pokazuje, że to przekonanie jest błędne.
Autorzy przeprowadzili dwa uzupełniające się badania. W pierwszym poprosili reprezentatywną próbę niemal 900 dorosłych Amerykanów o ocenę, jak bardzo – ich zdaniem – 25 różnych cech zmienia się przeciętnie w populacji między 15. a 90. rokiem życia. Wśród ocenianych zmiennych znalazły się m.in. Wielka Piątka cech osobowości (wspomniane tutaj ekstrawersja, ugodowość, sumienność, neurotyczność i otwartość na doświadczenie), poczucie własnej wartości, satysfakcja z życia, stan zdrowia, dochody czy częstość aktywności społecznych. Wynik był jednoznaczny – badani uznali cechy osobowości za najbardziej stabilny z pięciu analizowanych obszarów życia – bardziej stabilny niż zdrowie, finanse, aktywność społeczna, a nawet inne cechy psychologiczne, jak poczucie własnej wartości czy poczucie umiejscowienia kontroli.
W drugim badaniu naukowcy sprawdzili, jak wygląda to w rzeczywistości. Wykorzystali dane z ośmiu dużych, wieloletnich badań panelowych ze Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Australii i Holandii, obejmujących łącznie prawie 167 tysięcy osób. Za pomocą zaawansowanych modeli statystycznych oszacowali, jak zmieniają się średnie poziomy poszczególnych cech wraz z wiekiem, oddzielając trwałe trendy rozwojowe od przypadkowych wahań związanych z rokiem badania czy pokoleniem.
Okazało się, że zmiany w cechach Wielkiej Piątki są porównywalne, a często nawet większe niż zmiany takich zmiennych jak satysfakcja z życia, poczucie własnej wartości, dochody czy subiektywna ocena zdrowia. Ekstrawersja, neurotyczność i otwartość systematycznie spadają wraz z wiekiem, podczas gdy ugodowość i – przede wszystkim – sumienność, rosną. Sumienność okazała się jedną z najbardziej zmiennych spośród ponad 30 analizowanych cech. Jej łączna zmiana na przestrzeni życia przewyższała zmiany większości wskaźników zdrowotnych i finansowych.
Zestawienie obu badań ujawnia wyraźną lukę między przekonaniami a rzeczywistością. Oceny badanych w pewnym stopniu korelowały z faktycznymi zmianami – trafnie wskazywano na przykład, że ekstrawersja zmienia się stosunkowo niewiele. Mimo to niemal we wszystkich analizach cechy osobowości były jedyną kategorią systematycznie niedoszacowywaną pod względem zmienności, podczas gdy zmienne takie jak poczucie własnej wartości czy satysfakcja z różnych sfer życia były raczej przeszacowywane.
Skąd bierze się to złudzenie? Autorzy wskazują na kilka mechanizmów. Są to głęboko zakorzenione w kulturze przekonanie o istnieniu stałego, „prawdziwego ja”, skłonność do szybkiego kategoryzowania ludzi i trwania przy tych kategoriach mimo zmieniających się okoliczności, a także popularność typologii osobowości, które utrwalają obraz „typów” ludzi zamiast ciągłego procesu rozwoju.
Konsekwencje tego błędu poznawczego wykraczają poza samą naukę. Jak podkreślają autorzy, przekonanie o niezmienności osobowości może osłabiać motywację do pracy nad sobą, ograniczać wiarę w skuteczność interwencji psychologicznych i podtrzymywać stereotypy przypisujące ludziom sztywne, niezmienne cechy. Rosnąca liczba badań nad celowymi interwencjami zmieniającymi osobowość sugeruje jednak, że ludzka natura jest znacznie bardziej plastyczna, niż powszechnie sądzimy, a świadomość tego faktu może mieć realne znaczenie dla podejścia do rozwoju osobistego, edukacji i wsparcia psychologicznego na różnych etapach życia.
Komentarze (0)