Wiemy, kim byli chrześcijanie w pogańskim Wilnie
Przed przyjęciem chrztu przez Litwę w 1387 roku Wilno uchodziło za miasto pogańskie. Jednak w centrum miasta, przy ulicy Bokšto, odkryto cmentarzysko funkcjonujące od drugiej połowy XIII do XIV wieku, na którym praktykowano pochówek szkieletowy zgodny z tradycją chrześcijańską. Zmarłych układano na wznak, na osi wschód–zachód, a w ich grobach archeolodzy znaleźli krzyże i enkolpiony (relikwiarze). Ponad pięćset zachowanych grobów wiąże się z tzw. civitas Ruthenica, dzielnicą ruską wzmiankowaną w kronice Wiganda z Marburga z 1383 roku. Naturalnym jest więc pytanie o pochodzenie tamtejszej ludności. Czy byli to migranci, czy też populacja miejscowa, która przyjęła prawosławie.
Kwestię tę postanowili rozstrzygnąć Giedrė Motuzaitė Matuzevičiūtė, Rimantas Jankauskas z Uniwersytetu Wileńskiego oraz ich koledzy z Litewskiego Instytutu Historii oraz Vrije Universiteit w Brukseli. Wykorzystali w tym celu metodę łączącą analizy izotopowe kilku tkanek pobranych od tych samych osób. Wyniki swoich badań opublikowali na łamach Antiquity.
Kolagen kości udowej odzwierciedla dietę z ostatnich lat życia, natomiast zębina – niepodlegająca przebudowie – zachowuje sygnał diety z okresu dzieciństwa. Analiza szkliwa drugiego zęba trzonowego, które formuje się między trzecim a ósmym rokiem życia, dostarcza z kolei informacji o miejscu wzrastania. Stosunek izotopów strontu (87Sr/86Sr) odzwierciedla lokalną geologię i wodę pitną, a izotopy tlenu – warunki klimatyczne regionu. Wyniki porównano z linią bazową strontu, ustaloną na podstawie próbek współczesnych roślin z okolic Wilna oraz z rejonu Kiernowa (Kernavė), pierwszej stolicy Litwy.
Spośród piętnaściorga przebadanych osób większość wykazuje wartości izotopowe zgodne z lokalnym pochodzeniem. Urodzili się w okolicy i spędzili tutaj całe życie. Wyjątkiem jest osobnik z grobu 311, zmarły w wieku około osiemnastu lat. Wartość δ13C (względna różnica stosunku izotopów węgla-13 do węgla-12 w porównaniu ze standardem) w zębinie tej osoby wskazuje na istotny udział roślin typu C4, najprawdopodobniej prosa, w diecie okresu dziecięcego, a kolagen kostny odpowiada typowej diecie średniowiecznej Litwy, opartej na roślinach C3.
Rozbieżność ta ma istotne znaczenie. W okresie funkcjonowania cmentarzyska uprawa prosa ustępowała na tych terenach miejsca zbożom bardziej odpornym na chłód, w związku z nastawaniem tzw. małej epoki lodowej. Proso pozostawało natomiast istotnym elementem gospodarki rolnej na terenach Rusi Kijowskiej i w innych regionach południowo-wschodniej Europy. Również wartości δ18O (różnica tlenu-18 do tlenu-16) oraz 87Sr/86Sr w szkliwie odbiegają od lokalnych wartości i są bardziej zgodne z wartościami referencyjnymi z terenów Ukrainy i południowej Polski.
Autorzy podkreślają, że ze względu na nakładanie się wartości strontu w obrębie całej Europy Wschodniej precyzyjna lokalizacja pochodzenia geograficznego nie jest możliwa. Można jednak z dużym prawdopodobieństwem wskazać kierunek migracji z terenów leżących na południe od Wilna, powiązanych historycznie z Rusią Halicko-Wołyńską, z którą wielcy książęta Trojden i Witenes utrzymywali udokumentowane kontakty dyplomatyczne.
Podobne, choć mniej wyraziste odchylenia od lokalnej normy, widać u mężczyzny z grobu 214 oraz u kobiety z grobu 312. Została ona pochowana w tym samym dole grobowym co osobnik z grobu 311 – co może wskazywać na pokrewieństwo. Dwóch mężczyzn z grobów 139 i 226 wykazuje z kolei wartości strontu zbliżone do linii bazowej Kernavė, co może sugerować, że przenieśli się między dwoma ośrodkami władzy Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Widoczna jest też wyraźna asymetria płciowa w zakresie mobilności. Wszystkie analizowane kobiety wykazują sygnatury izotopowe zgodne z pochodzeniem lokalnym, mimo że w części ich grobów odnaleziono przedmioty typowe raczej dla obrządku pogańskiego niż chrześcijańskiego. Autorzy interpretują to jako możliwy ślad konwersji miejscowych kobiet na prawosławie, prawdopodobnie w wyniku małżeństw z przybyszami. Byłoby to zgodne z ogólniejszym wzorcem większej mobilności społecznej mężczyzn w społecznościach średniowiecznych.
Badacze wskazują również na możliwy związek fali migracyjnej z epidemią Czarnej Śmierci w latach 1346–1353, która dotknęła Europę Wschodnią i Północną w mniejszym stopniu niż pozostałe regiony kontynentu. Mogło to czynić Wilno miejscem względnie bezpiecznym dla ludności napływowej.
Znaczenie tego badania wykracza poza jednostkowy przypadek grobu 311. Odnalezienie jednego wyraźnego migranta wśród zaledwie piętnastu przebadanych z ponad pięciuset dostępnych grobów sugeruje, że skala migracji do wczesnośredniowiecznego Wilna mogła być większa, niż widać to w obecnie znanym materiale źródłowym. Praca potwierdza tym samym historyczny obraz Wilna jako ośrodka wieloetnicznego i wielowyznaniowego jeszcze przed formalną chrystianizacją państwa litewskiego.
Komentarze (0)